Ang Sining ng Mambabatok

Nasa 100 pahina ang tabloid na Pilipino Star Ngayon sa kanilang anibersaryo noong Marso 17, 2014. At isa ang balitang ito sa nakapukaw ng aking atensyon. Ang Mambabatok pala ay tattoo artist. Hanggang ngayon ay buhay pa ang sining na ito ng pagta-tattoo ng mga kapatid nating katutubo sa lalawigan ng Kalinga.

"Aming Bukid" ang dapat pamagat ng awiting "Bahay Kubo"

"AMING BUKID" ANG DAPAT PAMAGAT NG AWITING "BAHAY KUBO"
ni Gregorio V. Bituin Jr.

Halimbawang tanungin ko kayo: "Ano ang bahay kubo?" Tiyak na sasabihin nyong ang bahay kubo ang tahanan ng karaniwang tao sa kanayunan, at ang dingding at sahig nito'y yari sa kawayan, habang ang bubong naman ay yari sa sasa.

Halimbawa namang ito ang tanong ko: "Ano ang makikita nyo sa bukid?" Tiyak ang unang papasok sa inyong isipan ay kalabaw, araro, at mga tanim. Kung uusisain ko pa kung ano ang mga tanim, tiyak na may magsasabi ng isa o higit pang uri ng gulay. Maaaring masabi ang palay, tubo, mais, singkamas at talong, sigarilyas at mani, sitaw, bataw, patani.

Mas angkop ang pamagat na "Aming Bukid" sa awiting "Bahay Kubo" dahil ang inilararawan ng buong awitin ay ang bukirin, at hindi ang mismong bahay kubo. Taniman ng gulay ang inilalarawan ng awit, kaya bakit "Bahay Kubo" ang pamagat nito, gayong tinalakay dito ay ang pagkakatanim ng maraming gulay. Maaari din "Sa Aming Gulayan" ang maging pamagat ng awit.

Mukhang hindi angkop ang pamagat ng "Bahay Kubo" at parang ipinilit na lamang. Kumbaga'y sa paligid ng bahay kubo ay maraming gulayan. Na maaaring totoo naman talaga.

Ngunit bakit "Bahay Kubo" gayong hindi naman tinalakay o inilarawan sa awit na ito ang mismong bahay kubo, na ito'y pahingahan, tulugan pag gabi, na gawa ito sa kugon o sasa, na magandang bahay ito dahil presko rito, na ito'y pugad ng pag-ibig, at marami pang nakapatungkol sa yari, disenyo at gamit ng bahay kubo.

Ang nangyari'y kung ano ang nasa paligid ng bahay kubo, na bukid o gulayan, ang inilalarawan at tinutukoy ng buong awit. Para na-out-of-place ang unang taludtod ng awit.

Halina't ating suriin ang awit. Bakit may mga tanim sa bahay kubo? Taniman ba ang bahay kubo, o imbakan ng gulay?

Bahay kubo,
kahit munti
ang halaman doon,
ay sari sari.
Singkamas at talong,
sigarilyas at mani
sitaw, bataw, patani.
Kundol, patola,
upo't kalabasa,
at saka meron pa,
labanos, mustasa.
Sibuyas, kamatis,
bawang at luya,
sa paligid-ligid
ay puno ng linga.

Mas magiging angkop kung papalitan ang pamagat ng awit at ng unang taludtod nito. Tulad ng nabanggit sa itaas, mas angkop ang pamagat na "Aming Bukid" kaysa "Bahay Kubo". Halina't namnamin natin ang mas tumpak na awit.

Aming bukid
kahit munti
ang halaman doon,
ay sari sari.
Singkamas at talong,
sigarilyas at mani
sitaw, bataw, patani.
Kundol, patola,
upo't kalabasa,
at saka meron pa,
labanos, mustasa.
Sibuyas, kamatis,
bawang at luya,
sa paligid-ligid
ay puno ng linga.

Kitang-kita na sa ikatlong taludtod na "ang halaman doon" hanggang sa ikalabinglima't huling taludtod na "ay puno ng linga" ay hinggil sa gulay at ito'y makikita lamang bilang tanim sa bukid, na siyang inilalarawan ng awit. Hindi naman inilarawan sa buong awit na ito'y napitas na't naitambak na sa bahay kubo bilang kamalig ng mga nabanggit na gulay, kundi nakatanim pa ang mga gulay na ito. Mahihinuha ito sa ikatlo't ikaapat na taludtod: "ang halaman doon ay sari-sari." Ang mga gulay ay mga halaman sa mga panahong iyon, na kung gagamitin ang dalawang salita sa ngayon, ang gulay ay tatawagin agad na gulay, at ang halaman ay yaong mga nakatanim pa na may mga dahon, sanga, at ugat.

Kaya mungkahi kong baguhin na ang pamagat ng "Bahay Kubo" at palitan ito ng "Aming Bukid" at kung magkakaroon ng bagong awiting pamamagatang "Bahay Kubo" ay tungkol talaga sa bahay kubo bilang tirahan at pahingahan ng tao, at hindi bilang taniman ng gulay, tulad nito:

Bahay kubo
Kahit maliit
Pahingahan ito
Ng aming paslit.
Yari sa kawayan
Ang dingding at sahig
Sasa naman ang atip
Dito'y malamig
Ang ihip ng hangin
Naglalatag ng banig
Pag gabing madilim
Bahay kubong sarili
At kaysarap damhin
Sa buong pamilya’y
Pugad ng pag-ibig.

Bahagi ng aking tula sa kolum ni Fr. Robert

Isa sa sampung taludtod ng aking tulang "Maraming Salamat, Kasamang Tado" ang inilathala ni running priest Fr. Robert Reyes sa kanyang kolum na "Patakbo-Takbo" sa pahayagang Bulgar, ngayong Marso 2, 2014, araw ng Linggo. Tinalakay niya sa kanyang kolum ang "TA RUN TADO: TAra na, RUN for TADO" kung saan magkasama kaming tumakbo noong Biyernes mula sa tanggapan ng LTFRB hanggang sa sarado nang terminal ng Florida Bus sa Edsa. Maraming salamat sa tiwala at sa paglathala ng bahagi ng aking tula, Fr. Robert. Mabuhay ka!

Isang Aklat ng mga Tula Mula sa Laot: Isang Misyon

ISANG AKLAT NG MGA TULA MULA SA LAOT: Isang Misyon

Na-cremate na kahapon, Pebrero 12, si kasamang Tado. Kahapon din ang ika-13 anibersaryo ng paglilibing kay Ka Popoy Lagman, ang dati naming lider sa Bukluran ng Manggagawang Pilipino (BMP). Pinanood ko sa telebisyon ang ilang balita kay Tado, pati na ang panawagang hustisya sa kanya at sa iba pang mga nasawi. Noong 1993 kami unang nagkakilala ni kasamang Tado.

Kahapon din ay in-upload ko sa blog ng Sanlakas ang kanilang pahayag mula sa facebook ni kasamang Aaron na siyang sec gen ng Sanlakas. Maganda ang pagkakasulat, lalo na nang binanggit ang misyon ni Tado na abutin ang 40 mountain peak para sa kanya sanang ika-40ng kaarawan. Na-inspired ako sa pangarap niyang iyon, bagamat di na niya iyon magagawa pa, dahil wala na siya.

Dahil dito, napukaw ang aking isip. Kailangang simulan ko rin ang matagal ko nang iniisip - ang makagawa ng aklat ng mga tula hinggil sa bawat sektor ng lipunan. Naisip kong unahin ang sektor ng mangingisda. Nais ko sa kanilang sumama sa laot, kahit isang linggo man sila roon upang ilarawan ang buhay nila sa laot, pati na mga kaakibat na isyung panlipunan na kaugnay ng kanilang gawain. Matapos ang mangingisda ay ang mga minero, o kaya, magsasaka. Marami na akong tula sa manggagawa at paggawa, na karamihan ay nailathala na sa aklat tulad ng libro kong "Taludtod at Makina", at "Bakal at Kalawang".

Nagawa ko na ang ganitong proyekto noon, ngunit batay sa isyu. Ang una'y noong 2008 nang makasama ako sa karabana ng Duyog Mindanao mula Nobyembre 20-30, 2008 at inilathala ko ang librong "Bigas, Hindi Bala, 56 Tula, Alay Para sa Kapayapaan sa Mindanao". At ang ikalawa ay noong 2012 nang makasama ako sa Mae Sot sa Thailand at sa Burma mula Setyembre 15-27, 2012, at inilathala ko ang aklat na "Paglalakbay sa Mae Sot: Katipunan ng 8 Sanaysay at 88 Tula".

Aalis ako ngayon, Pebrero 13, upang tumungo sa lalawigan upang mangumbinsi ng mga kamag-anak na mangingisda na isama nila ako sa payaw, o yaong malaking bangka, upang simulan ang misyong ito. Marahil ay limang dosenang tula o 60 hinggil sa buhay sa laot, at sasamahan ko na rin ng ilang sanaysay.

Paalam muna, Maynila, at aalis muna ako. Magsisimula na ako sa aking misyong ito at nawa'y magtagumpay akong magawa ang munting adhikaing ito.

- greg, 021314

Basurang niresiklo

BASURANG NIRESIKLO
ni Gregorio V. Bituin Jr.

Nasa litrato ang ginawa kong ashtray mula sa lata ng sardinas na di na kailangan ng abrelata kundi hihilahin na lang, ready to open, kaya eksakto ang gilid ng tinanggal na takip, hindi makakasugat. Kailangan pang balutan ng marka ng yosi bilang tanda na ashtray na ang dating lata ng sardinas.

Hindi ako naninigarilyo, ngunit nais kong huwag kumalat ang upos ng sigarilyo dahil kung saan-saan lang itinatapon ng nagyoyosi ang upos, lalo na sa loob ng opisina. Nakakatuwa dahil ang dapat binasurang lata ng sardinas ay nagamit pang muli.

Halina't Palaganapin ang Kartilya ng Katipunan!

HALINA'T PALAGANAPIN ANG KARTILYA NG KATIPUNAN!

ni Gregorio V. Bituin Jr.

Sa loob ng mahigit dalawang dekada kong pagiging aktibista, nagsimula ako sa pagkilala sa Kartilya ng Katipunan bilang gabay ng aking pagkatao, tulad noong hindi pa ako aktibista ay naging gabay ko ang sampung utos, noong bahagi pa ako ng Catholic Youth Ministry noong highschool. Noong 1995, naging kasapi ako ng history group na Kamalaysayan (Kampanya sa Kamalayan sa Kasaysayan) kung saan mas lumalim pa ang pagkaunawa ko sa Kartilya ng Katipunan, pati na ang Liwanag at Dilim ni Emilio Jacinto, at ang Dekalogo ni Gat Andres Bonifacio. Mahalaga ang kasaysayan kaya nga sinabi noon ni Bonifacio, "Matakot tayo sa kasaysayan pagkat walang lihim na hindi nabubunyag." Ang Kartilya ng Katipunan ay hindi tungkol sa madugong labanan kundi sa pagpapakatao at pakikipagkapwa tao, bagamat may nakasulat doon sa ikawalo, "Ipagtanggol mo ang inaapi; kabakahin ang umaapi" na hindi naman agad na tungkol sa madugong labanan. Naging bahagi ako ng Kilusang Kartilya na nagpupulong tuwing petsa 7 ng bawat buwan, ngunit ang mga kasama ko noon ay nasa ibang bayan na, habang maysakit naman ang iba pa.

Lagi ring bukambibig ng kaibigang Sir Ding Reyes, pasimuno ng Kamalaysayan, ang pagpapakatao at pakikipagkapwa tao, na siya kong naging gabay hanggang ngayon. Mula noon hanggang ngayon, maipagmamalaki kong wala akong inagrabyadong tao, bagamat ako ang laging naaagrabyado. Kung sakaling may pagtatalo man, dumadaan ito sa tamang proseso upang malaman ang katotohanan, at hindi sa haka-haka lamang na walang batayan. Sa panahon ng ika-150 kaarawan ni Gat Andres Bonifacio, muli nating sariwain at talakayin sa ating mga kamag-anak, kaklase, kapwa aktibista, kakilala, at kahit hindi kakilala, ang Kartilya ng Katipunan bilang gabay sa pagpapakatao. At hindi lamang sa okasyon ng ika-150 niyang kaarawan, kundi maging gabay din natin ang Kartilya ng Katipunan sa ating pang-araw-araw na buhay. Maraming salamat sa inyo. Mabuhay kayo! 

Mabuhay ang ika-150 kaarawan ng bayaning Andres Bonifacio sa Nobyembre 30, 2013! Halina't ipalaganap ang Kartilya ng Katipunan sa lahat!

ANG MGA ARAL NG KATIPUNAN SA ORIHINAL NA 'KARTILYA' NI EMILIO JACINTO 

(Ang Kartilya ng Katipunan ay mula sa dokumentong: "Sa May Nasang Makisanib sa Katipunang Ito")

mula sa http://kartilya-katipunan.blogspot.com/

Ang kabuhayang hindi ginugugol sa isang malaki at banal na kadahilanan ay kahoy na walang lilim, kun di damong makamandag.

Ang gawang magaling na nagbubuhat sa pagpipita sa sarili, at hindi talagang nasang gumawa ng kagalingan, ay di kabaitan.

Ang tunay na kabanalan ay ang pagkakawang gawa, ang pagibig sa kapua at ang isukat ang bawat kilos, gawa't pangungusap sa talagang katuiran.

Maitim man at maputi ang kulay ng balat, lahat ng tao'y magkakapantay: mangyayaring ang isa'y higtan sa dunong, sa yaman, sa ganda..., ngunit di mahihigtan sa pagkatao.

Ang may mataas na kalooban inuuna ang puri sa pagpipita sa sarili; ang may hamak na kalooban, inuuna ang pagpipita sa sarili sa puri.

Sa taong may hiya, salita'y panunumpa.

Huwag mong sayangin ang panahun: ang yamang nawala'y mangyayaring magbalik; ngunit panahung nagdaan na'y di na muli pang magdadaan.

Ipagtanggol mo ang inaapi; kabakahin ang umaapi.

Ang taong matalino'y ang may pagiingat sa bawat sasabihin, at matutong ipaglihim ang dapat ipaglihim.

Sa daang matinik ng kabuhayan, lalaki ay siyang patugot ng asawa't mga anak: kung ang umaakay ay tungo sa sama, ang pagtutunguhan ng inaakay ay kasamaan din.

Ang babai ay huwag mong tignang isang bagay na libangan lamang, kun di isang katuwang at karamay sa mga kahirapan nitong kabuhayan; gamitan mo nang boong pagpipitagan ang kaniyang kahinaan, at alalahanin ang inang pinagbuhatan at nagiwi sa iyong kasanggulan.

Ang di mo ibig na gawin sa asawa mo, anak at kapatid, ay huag mong gagawin sa asawa, anak at kapatid ng iba.

Ang kamahalan ng tao'y wala sa pagkahari, wala sa tangus ng ilong at puti ng mukha, wala sa pagkaparing kahalili ng Dios, wala sa mataas na kalagayan sa balat ng lupa: wagas at tunay na mahal na tao, kahit laking gubat at walang nababatid kun di ang sariling wika, yaon may magandang asal, may isang pangungusap, may dangal at puri; yaon di nagpapaapi't di nakikiapi; yaong marunong magdamdam at marunong lumingap sa bayang tinubuan.

Paglaganap ng mga aral na ito at maningning na sumikat ang araw ng mahal na Kalayaan dito sa kaabaabang Sangkapuluan, at sabugan ng matamis niyang liwanag ang nangagkaisang magkakalahi't magkakapatid na ligayang walang katapusan, ang mga ginugol na buhay, pagud, at mga tiniis na kahirapa'y labis nang natumbasan.

Kaarawan, Tagalog, Moret at Ako

KAARAWAN, TAGALOG, MORET AT AKO

ni Gregorio V. Bituin Jr.

Nakakatuwa ang hindi ko sinasadyang pagkasaliksik o pagkabasa sa isang kasaysayan hinggil sa wika, at kaugnayan nito sa kaarawan ko at sa isang kalyeng napupuntahan ko sa aming lugar sa Sampaloc sa Maynila.

Ayon sa Sulyap Kultura sa website ng National Commission for Culture and the Arts (NCCA): October 2, 1870 - At the instance of the Minister of the Ultramar, Segismundo Moret, the royal ruler of Spain decrees that the Tagalog dialect be taught at the Central University of Madrid. http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?i=5=1

Ang Moret ay isang kalye malapit sa Bustillos at sa España sa Sampaloc na malimit kong madaanan noong nasa kolehiyo pa ako.Ito'y nasa gitna ng kalyeng Galicia at Sulukan. Ipinangalan pala ang kalsadang ito kay Segismundo Moret na isang royal ruler o maharlikang namumuno sa mga Kastila. Si Moret ang nagsabatas sa kanilang bansa na ang wikang Tagalog ay ituro sa Centro Unibersidad de Madrid sa araw na naging araw ng aking kapanganakan, Oktubre 2. Ang pagsasabatas ng pagtuturo ng Tagalog ay may kaugnayan sa aking pagsusulat at pagiging matulaing nilalang, bukod pa sa ako'y anak ng amang Batangueño. (Ang ina ko naman ay Karay-a mula Antique, kaya hi-breed ako, hehe.) 

Maliit man ang kaugnayan na maaari namang balewalain ninuman maliban sa akin, nakatutuwang isipin na di sinasadyang nagkaugnay-ugnay ang tatlong bagay - Moret, pagtuturo ng Tagalog, at Oktubre 2. Dahil minsan man, o maging hanggang ngayon, ay naging bahagi ang mga ito ng aking buhay.

Teka, kailan kaya ako makakarating sa Central University of Madrid?

Ang Pagbabawal sa Paggamit ng mga Plastic Bag

ANG PAGBABAWAL SA PAGGAMIT NG MGA PLASTIC BAG
ni Gregorio V. Bituin Jr.

Nang dumaan ang maraming bagyo sa bansa, tulad ng Roming, Milenyo, Ondoy, Pedring, Quiel, Sendong, Maring, at iba pa, naalarma ang marami sa malawakang pagbaha. Bata pa ako, ang kalsadang España sa Maynila ay binabaha na. Hanggang ngayon, binabaha pa rin. Kahit sa Lungsod ng Baguio, na naroon sa napakataas na bundok sa lalawigan ng Benguet, ay binaha noong Agosto 2012 ng bagyong Helen. Napakataas na lugar ngunit binaha. Bakit? Isa sa nakitang dahilan nito ang basurang plastik na siyang bumara sa mga kanal sa City Camp Lagoon sa Lungsod ng Baguio kaya hindi agad nawala ang tubig-baha.

Sa nangyaring pagkabara ng mga daan ng tubig sa iba't ibang lugar na binaha dulot ng malakas na ulan, nag-atas ang maraming lungsod at bayan na ipinagbabawal na ang itinuturing na dahilan ng pagbabara ng mga daanang tubig. Ito ang pagbabawal ng paggamit ng plastik sa kanilang mga lugar na nasasakupan. Nariyan ang Lungsod ng Makati at Quezon, ang bayan ng Calamba sa Laguna, sa Lungsod ng Cebu, at sa marami pang bahagi ng bansa. Gayunman, sa ulat ng GMA 7, may anim na lungsod ang hindi sang-ayon sa pagbabawal ng mga plastic bag, at ito'y ang mga lungsod ng Caloocan, Malabon, Navotas, San Juan, Parañaque at Valenzuela. Sa anim na iyon, mapapayag man ang lima na ipagbawal ang plastik, hindi ito magagawa ng Lungsod ng Valenzuela dahil karamihan ng mga industriya ng plastik ay nasa lupaing nasasakop nila. Ayon sa mga datos ng City Planning and Development Office (CPDO) ng Valenzuela noong 2012, may 224 na kumpanya ng plastik at pagawaan ng goma sa lungsod. At ang mga kumpanyang ito ang mga malalaking nagbabayad ng buwis sa pamahalaang lungsod.

Gayunman, mas nakapokus ang kampanya laban sa mga bag na plastik, at hindi sa iba pang uri ng plastik. Ibig sabihin, ipinagbabawal na ang paggamit ng mga bag na plastik sa pamamalengke. Dapat mayroon nang dalang bayong o mga telang bag, kapalit ng plastic bag, ang mga mamimili.

Ayon sa grupong EcoWaste Coalition (Philippine Daily Inquirer, Hulyo 4, 2013), umaabot na sa siyamnapung (90) lungsod at bayan ang nagpasa ng ordinansa na nagbabawal o kaya'y nagsagawa na ng patakaran sa paggamit ng mga bag na plastik. Madaragdagan pa ang bilang na ito bago matapos ang taon, ayon pa sa Ecowaste. Noong Hulyo 3, 2013, pinangunahan ng EcoWaste ang mahigit limangdaang (500) katao, na kinabibilangan ng mga estudyante, opisyal ng paaralan, mga opisyal ng samahan ng magulang at guro, mga beauty queens at mga makakalikasan upang gunitain ang ikaapat na “International Plastic Bag-Free Day” o "Pandaigdigang Araw na Walang Bag na Plastik". Nanawagan din sila sa pambansang pamahalaan na magsagawa ng mga batas at patakarang nagbabawal sa mga bag na plastik sa buong bansa.

Nang magsimula ako sa kilusang makakalikasan, nakadaupang palad ko ang ilang mga taong naging bahagi ng pag-unlad ko sa gawaing makakalikasan. Isa ako sa naimbitahan noon sa bahay ni Odette Alcantara, noong nabubuhay pa siya, sa kanyang bahay sa Blue Ridge, kasama ang ilang dumadalo rin sa Kamayan Forum sa Edsa, at nakita ko kung paano ba pinagbubukod ang nabubulok sa hindi nabubulok. Ang mga nabubulok, tulad ng dahon, papel, at pagkain, ay ibinabaon nila sa lupa. Merong maliit na lote sa malapit sa kanila ang pinagbabaunan ng mga nabubulok. Iyon namang hindi nabubulok, tulad ng bote, lata, at plastik, ay ibinubukod at ibinebenta, ang lata ay pinipipi bago ibenta, at inihihiwalay ang plastik. Doon ko rin nalaman ang tungkol sa Linis Ganda, kung saan may mga kariton itong nangunguha ng mga hindi nabubulok upang magamit pang muli, o yaong tinatawag na resiklo.

Ngunit bakit nga ba sinisisi at itinuturong dahilan ang mga bag na plastik sa mga nangyayaring kalamidad, lalo na sa baha? Gayunman, pag nagbaha sa mga lungsod at bayan, hindi kaagad ang mga pagkakabara ng plastik ang sinisisi ng pamahalaan, kundi ang mga maralitang nakatira sa may tabing ilog, estero at ilalim ng tulay. Imbes na pagtuunan ang dahilan ng pagkabara ng mga daanang tubig na ito, agad sinisisi ang mga dukha at pinagbibintangang siyang nagtatapon ng mga basura, lalo na ng plastik, sa tubig. Kailangan nilang umalis sa lugar, kung hindi'y sapilitan silang idedemolis. Patunay dito ang planong paglilikas sa mga maralitang nakatira sa tabing-ilog, mula sa apat na malalaking ilog at apat na estero, ito ay ang mga ilog ng San Juan, Pasig, Tullahan, Manggahan floodway at mga esterong Maricaban, Tripa de Galina, Maypajo at Sunog Apog. Kung hindi kaya nakakababara ang plastik, sisisihin kaya ang maralita sa pagbaha? Sa bandang huli, plastik na ang sinisisi ng marami dahil binabarahan nito ang mga daluyan ng tubig. Gayunpaman, dapat hindi ito maging sagka sa karapatang pantao ng maralita. Hindi ito dapat magaya sa nangyari sa mga dukhang dating nakatira sa tabing-ilog sa Paco kung saan dinemolis ang kabahayan ng mga maralita, laluna yaong mga kasapi ng MADZA, dahil daw nakakabara sila sa ilog na tambak ng basurang plastik, at inilipat sila sa relokasyon sa Calauan, Laguna, kung saan lalong hirap at gutom ang naranasan nila sa mismong relokasyon. Napaganda ang ilog sa pamamagitan ng proyekto ng mga kapitalistang nangasiwa rito, pero naging masahol naman ang buhay ng dati nang hirap na maralita, dahil napalayo sila sa kanilang pinagkukunan ng ikinabubuhay.

Bakit plastik? Dahil hindi ito nabubulok. Kaya pag nagbara sa kanal, sasaluhin nito ang mga tubig at pipigilan. Hindi tulad ng mga nabubulok tulad ng papel, karton, at dahon, na sa pagdaan ng panahon ay mabubulok na pag humalo sa lupa, ang plastik ay hindi nagbabago. Maaaring ito'y masira ngunit hindi ito nabubulok. Ngunit hindi lang simpleng plastik ang napapag-initan dito, kundi ang bag na plastik. Ito'y dahil ito ang pang-araw-araw na gamit ng tao na madaling itapon pag nagamit na. Ayon nga sa pahayag ni Gng. Sonia Mendoza, na namumuno sa Task Force on Plastics ng EcoWaste Coalition: “Plastic bags are the embodiment of an antiquated, throw-away mentality that we need to urgently address." (Ang mga bag na plastik ang pinakadiwa ng isang pag-iisip na makaluma at ugaling tapon ng taon na kinakailangan nating tugunan agad.)

Throw-away mentality. Ugaling tapon ng tapon kahit saan. Ito ang dapat unawain at solusyunan. Tulad na lang ng simpleng pagtatapon ng balat ng kendi. Kukunin ang kendi, tatanggalin ang nakabalot na plastik sa kendi, isusubo, at itatapon na ang balat ng kendi kung saan-saan. Dahil marumi na raw iyon at basura na. Ngunit basura lang iyon pag naitapon, gayong pwede naman itong ibulsa muna. Bakit ibulsa? May dalawang bahagi ang biniling kendi. Ang laman at ang balat o ang balot na plastik. Hindi ito basura at hindi ito marumi. Bakit nang pinaghiwalay ang dalawa, isinubo ang laman, ay itinuring nang marumi ang balat kaya itinatapon na agad gayong nang may laman pa itong kendi ay hindi naman itinuturing na marumi? Dahil sa throw-away mentality. Yung wala nang pakinabang o wala nang silbi ay dapat nang itapon. Ang balat ng kendi, imbes na ibulsa muna dahil walang basurahang mapagtapunan, ay tinatapon na lang kung saan-saan dahil pinandidirihan na itong ibulsa. Pero ito'y sa usapin ng balat ng kendi pa lamang, at hindi pa sa plastic bag.

Sa mga malalaking tapunan ng basura, halimbawa, sa Payatas, kitang-kita ang napakaraming tambak ng basurang plastik. Sakali mang itapon ng wasto ang mga plastik, napakaraming taon ang bibilangin bago ito mabulok, kung mabubulok ito. Kung hindi naman ito maitatapon ng wasto, babara ang mga plastik na ito sa imburnal, kanal, at magpaparumi sa ilog, dagat, at iba pang daanan ng tubig, at nakakaapekto rin ng malaki sa tahanan ng mga hayop. Maaari ding akalaing pagkain ito ng mga hayop at isda sa dagat, na siyang ikamamatay ng mga ito. Ang matindi pa rito ay kung nagtatapon ng basurang nakabalot sa plastik, lalo na ng itim na garbage bags, sa dagat mula sa mga barko. Tiyak na apektado rito ang mga nabubuhay na mga isda't iba pang hayop sa karagatan. May mga balitang namatay ang isang balyena nang makakain ito ng isang plastik bag na puno ng basura. Dagdag pa rito, ang mga plastic bag ay nagmumukhang dikya o jelly fish na maaaring makain ng mga gutom na pagong at iba pang nabubuhay sa karagatan.

Ang mismong pagkakadeklara sa Hulyo 3 bilang “International Plastic Bag-Free Day” ay nagpapakitang matindi talaga ang negatibong epekto ng mga plastic bag sa ating kapaligiran. Kinakailangan pa ng deklaradong araw para lang sa kampanyang ito. Ibig sabihin, hindi isang trend o "in" lang sa ngayon ang panawagang ito, kundi isang seryosong kampanya upang solusyunan ang mga litaw na problema. Bakit pinag-initan ang bag na plastik at hindi ang iba pang klase ng plastik?

Alamin muna natin ang iba't ibang klase ng plastik. Batay sa pananaliksik, may pitong klase ng plastik. Noong 1988, nagsagawa ng sistema ng pagklasikipa ng plastik ang Society of Plastic Industries (SPI) upang malaman ng mga bibili at ng mga magreresiklo nito ang iba't ibang klase ng plastik. Ang mga kumpanyang gumagawa ng produktong plastik ay naglalagay ng kodang SPI, o numero, sa bawat produktong plastik, na karaniwang nakaukit sa ilalim ng produkto. Ito'y ang mga sumusunod:

1. Polyethylene terephtalate, o PETE. Ito ang uri ng plastik na ginagamit sa mga inuming nakalalasing, lalagyan ng medisina, lubid, hibla ng karpet at pananamit. Karaniwang nareresiklo ang mga bagay na yari sa ganitong uri ng plastik.

2. High-density polyethylene, o HDPE. Ito naman ang uri ng plastik na ginagamit na lalagyan ng langis sa makina, shampoo at kondisyuner, bote ng sabon, detergent at bleach. Karaniwan ding nareresiklo ang mga bagay na yari sa plastik na ito. Gayunman, hindi ito ligtas na gamiting muli ang mga boteng yari sa HDPE na lalagyan ng pagkain o inuman kung sa orihinal ay hindi ito ang gamit noon.

3. Polyvinyl chloride, o PVC (V). Ito ang ginagamit sa plastik na tubo, plastik na credit cards, frame ng bintana at pinto, gutter, mga produktong synthetic leather. Paminsan-minsan ay nareresiklo ito, ngunit ang ganitong uri ng plastik ay hindi ginagamit sa pagkain, dahil maaaring makasama sa katawan.

4. Low-density polyethylene (LDPE). Ito ang ginagamit sa mga plastik bag na pang-groseri, o yaong pambalot ng mga karne, isda, at gulay sa palengke, at plastik na pambalot ng tinapay sa panaderya. Paminsan-minsan ay nareresiklo ang mga ganitong plastik.

5. Polypropylene (PP). Matibay ang ganitong uri ng plastik at kayang tumagal sa mas mataas na temperatura. Ginagamit ito sa paggawa ng baunan ng pagkain (lunch box), lalagyan ng margarina, bote ng medisina at syrup, boteng pandede ng bata, istro, at mga plastik na tansan. Kadalasang nireresiklo rin ito.

6. Polystyrene, o iyong styrofoam (PS). Ito naman yung ginagamit sa pagkain, tulad ng plato, kutsara't tinidor, at baso, plastik na lagayan ng itlog, mga tray sa fast foods. Karaniwan din itong nareresiklo, bagamat napakahirap.

7. At iba pang plastik (Other). Sa kategoryang ito pumapasok ang mga uri ng plastik na hindi nakapaloob sa naunang anim, at ito ang mga bagay na napapalamnan ng plastik na naimbento makaraan ang 1987. Sa kategoryang ito nakapaloob ang polycarbonate at polylactide. Kasama sa mga produkto nito ang mga sports equipment, mga gamit pang-medikal at dental, CD, DVD, at kahit na yaong mga iPods.

Sa mga klaseng ito, bagamat lahat ay maaaring makabara sa kanal, ang karaniwang itinatapon bilang basurang nakakabara sa kanal ay yaong plastik bag at mga pambalot ng bigas, karne, isda't gulay sa palengke. Ang plastik na ito ang pinakapopular sa halos lahat ng uri ng tao, bata't matanda, dukha'y mayaman, babae't lalaki. Nakita ko mismo ang dami ng plastik na ito na nagkalat mismo sa gitna ng dagat. Grabe.

Noong Agosto 16, 2006 ay nakasama ako sa isang aktibidad ng SALIKA (Saniblakas ng Inang Kalikasan) at EcoWaste Coalition sa Roxas Blvd. sa Maynila, kung saan nagtanggal kami ng mga plastik na basura sa dagat, at pinaghiwa-hiwalay ang mga ito batay sa uri ng plastik. Pawang nakuha namin dito ay mga plastik na kabilang sa ikaapat na klase, o iyung LDPE (Low-density polyethylene). Pawang mga gamit sa pang-araw-araw ng tao. Bandang hapon ng araw ding iyon, sumakay kami sa nakahimpil na barko ng Greenpeace, ang MV Esperanza, sa daungan ng Maynila. Mula sa barko, nakita namin ang napakaraming basurang plastik na naglulutangan sa dagat. Naisip ko tuloy, napakaliit na bagay lang ang ginawa namin, ngunit kung laging gagawin araw-araw ay malaki na ang mababawas. Ngunit ang problema, patuloy namang nagtatapon ng basura at dumarami pa sa dagat, kaya paano ito mauubos? Habang nagbabawas ka ng paunti-unti, malaki naman ang nadaragdag na basurang plastik sa dagat.

Ipinagbawal din ang pagsusunog ng basura, dahil masama sa katawan ng tao ang amoy ng nasusunog na plastik. Sa mga bakuran o tarangkahan ng mga bahay-bahay, lalo na sa mga lalawigan, ay mahilig magsunog ng basura. Iipunin ang mga dahon-dahon at sisigaan sa tabi ng isang puno upang maalis umano ang mga peste at gumanda, lumago at mamunga ang puno. Ang problema ay kung may nasasamang plastik sa nasusunog na basura. Karamihan ng basura sa mga bahay-bahay ngayon ay napakaraming plastik at may mga papel na dumaan sa kemikal. Pag sinunog ito, nagiging polusyon ito sa hangin at madaling masinghot. Ang mga abo naman nito ay maaaring hanginin o kaya'y mahalo sa tubig sa ilalim ng lupa. May ibinubugang lason ang pagsusunog ng basura, lalo na't may plastik. Nariyan ang dioxin na nagdudulot ng kanser, at nagpapahina ng immune system, dahil na rin sa pagkasunog ng mga basurang may halong PVC.  Nariyan din ang nitrogen oxides at sulfur oxides na nagdudulot ng sakit sa baga, sa respirasyon, at sa central nervous system. Nilalason din nito ang mga lupa at tubig na dulot ng asidong ulan. Imbes magsunog ng basura, paghiwalayin ang nabubulok sa hindi nabubulok. Ibaon sa lupa ang mga nabubulok, at iresiklo ang mga hindi nabubulok.

Matagal na nating kasama ang plastic bag, ngunit paano ba ang dapat nating gawin? Bukod sa pagbabawal sa paggamit ng mga bag na plastik sa iba't ibang lungsod at bayan, ano pa ang ginagawang inisyatiba ng pamahalaan at ng ating mga kababayan?

Marami nang nangangampanya laban sa plastic bag sa iba't ibang panig ng mundo. Nariyan din ang "Ban the Bag! - A campaign to end single use plastic bags in Portland" sa facebook. Nariyan din ang Ban the Bag Alliance sa Australia, www.banthebag.com.au. Ayon sa pahayagang Jordan Times, "UNESCO launches campaign against plastic bags", ibig sabihin, kahit ang isang sangay ng United Nations, ay nangangampanya na rin laban sa paggamit ng mga plastik bag. Anupa't sadyang pandaigdigan ang kampanyang ito. Sa Jakarta Post naman, ibinalita nitong may 150 boluntaryo sa Aceh ang nangangampanya sa mga Indones na bawasan na ang paggamit ng mga plastic bag upang mabawasan ang mga basurang plastik, at isa sa kanilang mga aksyon ay ang pagpapalit ng sampung plastic bag kapalit ng isang telang grocery bag. Sa ating bansa naman ay nariyan ang EcoWaste Coalition, Green Convergence, at iba pang grupo na ayaw sa plastik. Kailangan nating magpakatotoo sa kampanyang ito, dahil kung hindi, matuturing lang tayong plastik.

Sa panig naman ng mga manggagawa, halimbawa yaong sinasabing may 224 na kumpanya ng plastik at pagawaan ng goma sa Lungsod ng Valenzuela, mawawalan sila ng trabaho kung magsasara na ang kumpanya ng plastik na pinagtatrabahuhan nila. Dapat magkaroon din sila ng alternatibong trabaho upang hindi sila magutom. Dapat maging mapanlikha. Hindi tayo dapat mabuslo sa usaping trabaho versus kaligtasan at kalusugan. Bagamat alam nating ang iba't ibang kumpanya ay magkakaribal ng produkto, at marahil ay naglalabanan na ang mga kapitalista ng plastik at mga kapitalistang gumagawa ng alternatibo sa plastik, at pulos tubo ang kanilang iniisip, ang mas tamang isipin natin ay ang kapakanan, kagalingan at kabutihan ng pangkalahatan, at hindi ng iilang sektor lamang.

Ano naman ang ipapalit sa plastic bag kung sakali man? Papel mula sa puno o kaya'y tela para maging bag. Ibig sabihin, napakaraming puno ang dapat sibakin upang maging papel. Ngunit ang usapin dito ay ang pagbabara ng mga kanal dahil sa mga plastic bag, lalo na yaong SPI bilang 4. Simpleng ugali lang ba ng tao ang mabago upang maging tama ang paggamit ng plastik? Kailan ba sa kasaysayan sabay-sabay na nagbago at nadisiplina ang tao? O dapat tanggalin ang plastic bags dahil hindi agad mababago ang ugali o madidisiplina ang tao? Ang papel ay nabubulok kaya hindi magbabara sa kanal, ngunit hindi nabubulok ang plastic bag. Uulitin natin, ang isyu ay ang pag-aalis ng plastic bag, at hindi pa yaong plastik.

May iba't ibang bansa na ang nagpasa ng batas na nagbabawal sa mga plastic bag. Nariyan ang The Punjab Plastic Bags Control Act sa bansang India. Sa bansang Tasmania ay nariyan ang "Plastic Shopping Bags Ban Bill 2013. Sa ating bansa, nariyan ang panukalang batas sa Senado, ang Senate Bill 2759, na pinamagatang "Total Plastic Bag Ban Act of 2011" o AN ACT PROHIBITING THE USE OF PLASTIC BAGS IN GROCERIES, RESTAURANTS, AND OTHER ESTABLISHMENTS, AND PROVIDING PENALTIES FOR VIOLATIONS THEREOF.

Mabubuod sa Seksyon 3 ang pangunahing nilalaman ng panukalang batas na ito: "Sec. 3. Prohibition. - Groceries, supermarkets, public markets, restaurants, fast food chains, department stores, retail stores and other similar establishments are hereby prohibited from using non-biodegradable plastic bags. All aforementioned establishments shall only provide recyclable paper bags and/ or biodegradable plastic bags to its customers."

Sa Mababang Kapulungan naman ng Kongreso, inaprubahan ng mga mambabatas ang House Bill 4840 o The Plastic Bag Regulation Act of 2011. Pinapatakaran ng nasabing panukalang batas ang wastong paggamit ng mga plastic bag, at paglikha ng isang "plastic bag recovery system". Ayon kay Rep. Rufus Rodriguez (2nd District, Cagayan de Oro), isa sa may-akda ng panukalang batas, “The State must ensure that contaminants to the environment, such as plastic and plastic bags, be prevented from being introduced into the ecosystem.” Inirerekomenda sa HB 4840 ang pag-alis (phase out) sa mga di-nabubulok na plastic bag sa loob ng tatlong taon matapos itong maisabatas.

Sabi naman ni Rep. Aurelio Gonzales (3rd District, Pampanga), na isa rin sa may-akda ng panukala, “The phase-out of plastic bags is a practical contribution to the collective efforts of solving the country’s environmental problems.” (Ang pag-alis sa mga bag na plastik ay isang praktikal na ambag sa kolektibong pagsisikap na maresolba ang mga problemang pangkapaligiran ng bansa.) Ayon naman sa prinsipal na may-akda ng panukala na si Rep. Oscar Malapitan (1st District, Caloocan City), “the recovery system will lead citizens to exert effort and give their due share in protecting the environment by bringing used plastic bags to stores and commercial establishments which in turn shall provide the logistics for recovery of these plastic shopping bags.”

Hindi pa mga ganap na batas ang mga ito. Kaya bilang simpleng mamamayan, paano tayo tutulong sa kampanyang ito? Unang-una na, sa pamamagitan ng leadership by example, dapat makita mismo sa atin na hindi na tayo gumagamit ng plastic bag, sanayin natin ang ating sarili at pamilya na sa araw at gabi ay walang mga plastic bag sa ating tahanan at pinagtatrabahuhan, at pawang mga biodegradable bag na lang ang ating gagamitin. Ibig sabihin, may mga bag na tela, papel o karton na maaari nating magamit.Hindi ito kagaya ng mga plastic bag na hindi naman natin nakasanayang iresiklo. Ikalawa, ikampanyang maisabatas na ang mga panukalang batas na nagbabawal ng plastik. Ikatlo, libutin natin ang mga eskwelahan at mga pagawaan upang magbigay ng edukasyon laban sa paggamit ng mga plastic bags. Ikaapat, nasasa inyo ang desisyon, mga kaibigan, upang makapag-ambag sa pagresolba ng malawakang problemang ito.

Marami pa tayong magagawa upang mabawasan ang paggamit ng mga plastic bag, at sa kalaunan ay tuluyan nang mawala ang mga ito. Mangyayari lang ito kung seryoso tayong kikilos upang maisakatuparan ang lahat ng mga adhikaing ito para sa kinabukasan natin at ng mga susunod pang henerasyon.

Mga pinaghalawan:

http://www.gmanetwork.com/news/story/318144/news/specialreports/as-ban-on-plastic-bags-spreads-valenzuela-stubbornly-says-no
http://newsinfo.inquirer.net/454119/plastic-ban-saturday-ordinance-takes-effect-this-week
http://newsinfo.inquirer.net/438011/environmentalists-seek-nationwide-plastic-ban
http://plasticbagbanreport.com/phillipines-legarda-files-total-plastic-bag-ban-act/
http://plasticbagbanreport.com/philippines-house-of-representatives-vote-to-regulate-plastic-bags/
http://en.wikipedia.org/wiki/Plastic

Ang Baybayin, ayon kina Bonifacio, Rizal, at sa Nobelang "Tasyo"

ANG BAYBAYIN, AYON KINA BONIFACIO, RIZAL, AT SA NOBELANG "TASYO"
ni Gregorio V. Bituin Jr.

Baybayin ang tawag sa abakada ng ating mga ninuno bago pa dumating ang mga Kastila at modernong sibilisasyon sa ating lupain. Ngunit hindi na ito ginagamit ngayon dahil na rin sa pagpasok ng alpabeto mula sa Kastila at Ingles, maliban sa ilang maliliit na pangkat na sadyang nakatuon sa pag-aaral ng baybayin. Nabanggit ng ating dalawang magiting na bayaning sina Andres Bonifacio at Jose Rizal ang paraan ng pagsulat na ito ng ating mga ninuno sa kanilang akda.

Ang palagay ko lang noon sa baybayin ay kung paano ba binabaybay ang salita o ini-spelling. Natatandaan ko pa ang panuntunan sa balarilang Filipino: kung ano ang bigkas ay siyang baybay. Ibig sabihin, kung paano mo ito sinasabi ay iyon ang spelling o pagbaybay. Kumbaga, babatay ka sa tunog ng bibig kung paano mo ito isusulat sa titik o sa babaybayin. Ngunit baybayin pala ang tawag sa unang paraan ng pagsulat ng ating mga ninuno. At mas tumpak itong itawag kaysa inimbentong katawagang alibata nitong ika-20 siglo.

Ngunit sa ngayon, may baybayin at alibata na siyang ikinalilito ng marami. May mga t-shirt pa ngang ang tatak ay alibata kung saan nakasulat ang baybayin, na tila ba ipinagmamalaki at ikinakampanya ang alibata. May isang libro din noon hinggil sa baybayin, na hindi ko nabili noong panahong iyon, na nakita ko sa National Book Store sa SM Centerpoint, na yung mga tula ni Rizal ay nakasulat ng baybayin. Makapal ang libro na pulos baybayin ang pagkakasulat, at sa pagkakatanda ko ay kulay dilaw. Wala akong sapat na salapi noong panahong iyon kaya hindi ko iyon nabili. Hinanap ko muli ang aklat na iyon ngunit hindi ko na iyon nakita.

Nasalubong ko sa facebook ang grupong Panitikang Baybayin kung saan sumapi ako, at nabasa ko roon ang ilang mga padalang impormasyon ng iba't ibang myembro noon hinggil sa baybayin. Nariyan din ang Surat Mangyan na isang pahina rin sa facebook na iba namang uri ng katutubong panulat ang ipinakita.

Sipatin natin ang pagbanggit ng ating mga bayaning sina Gat Andres Bonifacio at Gat Jose Rizal tungkol sa unang panulat na ito ng ating mga ninuno.

Sa unang talata ng sanaysay na "Ang Dapat Mabatid ng mga Tagalog" ni Bonifacio ay kanyang isinulat:

"Itong Katagalugan na pinamamahalaan noong unang panahon ng ating tunay na mga kababayan, noong hindi pa tumutuntong sa mga lupaing ito ang mga Kastila, ay nabubuhay sa lubos na kasaganaan at kaginhawahan. Kasundo niya ang mga kapitbahayan at lalong-lalo na ang mga taga-Hapon. Sila'y kabilihan at kapalitan ng mga kalakal, malabis ang pagyabong ng lahat ng pinagkakakitaan, kaya't dahil dito'y mayaman ang kaasalan ng lahat. Bata't matanda at sampung mga babae ay marunong bumasa at sumulat ng talagang pagsulat nating mga Tagalog. Dumating ang mga Kastila..."

Ibig sabihin, nuong panahong iyon, bata man at matanda, at kahit ang mga kababaihan, ay marunong bumasa at sumulat ng baybayin bago pa dumating ang mga mananakop na Kastila, noong panahong bago pa mamuno si Lapulapu sa Mactan. Mayroon nang kabihasnan at may mga sulatin sila na marahil ay hindi na napreserba kung nakasulat lang ito sa kahoy, maliban sa baybayin na natagpuang nakaukit sa isang palayok ng ating mga ninuno, na tinatawag na Calatagan pot, na tinatayang nalikha noong 1,200 AD.

Tinalakay naman ni Jose Rizal sa Kabanata 25 ng kanyang nobelang Noli Me Tangere ang hinggil sa baybayin, bagamat hindi niya ito tahasang tinukoy na baybayin, dahil ang sinusulat umano ni Pilosopo Tasyo ay para sa hinaharap. Mahihinuha lamang na ito'y baybayin sa tanong ni Ibarra kung anong wika sumusulat ang matanda, at sinagot siyang sa sariling wika.

"Sumusulat kayo ng heroglifico? At bakit?" Tanong ni Crisostomo Ibarra kay Pilosopong Tasyo.

"Upang huwag mabasa sa panahong ito ang aking sinusulat."

Si Ibarra ay napatitig sa kanya at sumagi sa isipan na may katotohanan ngang baliw ang matanda. "Bakit kayo sumusulat kung ayaw ninyong mabasa ang inyong isinusulat?"

"Dahilan sa hindi ko inilalaan sa ating mga kapanahon ang aking sinusulat kundi sa ibang panahong darating. Kung mababasa ng ating mga kapanahon ang aking mga sinusulat ay marahil susunugin ang aking mga aklat, ang aking hinarap na gawain sa buong buhay; samantalang sa isang dako, ang henerasyon na makakaalam sa kahulugan ng mga titik na ito ay pawang matatalino, mauunawaan nila ang ibig kong ipaalam at masasabi nilang: "Hindi ang lahat ay nakatulog sa kapanahunan ng ating mga ninuno." Ang lihim o ang mga di-karaniwang titik na ito ay siyang nakapagliligtas sa aking gawa sa kamangmangan ng tao, gaya rin naman ng pangyayaring ang lihim at mga kung anu-anong mga paraan ay siyang nakapagligtas sa maraming katotohanan sa mapanirang kamay ng mga kaparian."

"At sa anong wika kayo sumusulat?" tanong ni Ibarra matapos ang mahabang pagkakapatigil.

"Sa wika natin, sa Tagalog."

Ang sinipi kong bahagi ng kabanatang ito mula sa Noli ang inilagay ko sa Paunang Salita ng aklat kong "Ningas-Bao: Katipunan ng 15 Piling Sanaysay at 15 Tula" na nalathala noong Nobyembre 2007. Nagkaroon ng kopya nito ang butihin kong kaibigan at historyador na sa Ginoong Ed Aurelio C. Reyes, na siya ring pasimuno ng Kamalaysayan (Kampanya para sa Kamalayan sa Kasaysayan, na sa kalaunan ay naging Kaisahan sa Kamalayan sa Kasaysayan). Mula rito ay isinulat niya ang maikling nobelang "Tasyo! Ngayon na ba ang bukas na habilin ng pantas?" na nalathala noong 2009. Inamin mismo sa akin ni Ginoong Reyes na sa paunang salita ng aklat kong "Ningas-Bao" niya nakuha ang tema ng isinulat niyang nobela. At nagkaroon din ako ng kopya ng nobela noong Enero 15, 2010, ang petsa ay batay sa kanyang maikling mensahe sa akin na sinulat niya sa aklat. Ang Kabanata ring ito mula sa Noli Me Tangere ang inilagay ni Ginoong Reyes sa pahina 3 ng kanyang nobela bilang Pambungad.

Napag-usapan din namin ni Ginoong Reyes na ang heroglificong tinutukoy ni Ibarra na sinusulat ni Pilosopo Tasyo ay ang baybayin. Dahil na rin sa pag-amin ni Pilosopo Tasyo na sumusulat siya "sa wika natin, sa Tagalog." Ito ang tinutukoy ni Bonifacio sa kanyang akda na "bata't matanda at sampung mga babae ay marunong bumasa at sumulat ng talagang pagsulat nating mga Tagalog."

Malinaw na natalakay sa nobela ni Reyes ang paraan ng pagsulat ng ating mga ninuno, na siyang paksa ng buong nobela. May iba't ibang katawagan sa katutubong pagsulat ang isiniwalat sa nobela. Ito'y ang alibata, baybayin, at pantigan. Sa pamamagitan ng mga tauhan sa nobela, malinaw na naipaliwanag ang mga ito. Halimbawa na lang yaong nasa mga pahina 18-19:

"... At nakita ng pinsan kong si Ellen yung ancient Tagalog writing na nasa libro ni Agoncillo."

"Ancient Tagalog script? Ano 'yon, alibata?"

"Well, actually, imprecise term yata yung 'alibata'," pasok ni Annie, "hindi kasi letters, 'baybayin' ang tawag. Tapos, may gumawa na nga ng popular version daw na tinatawag nilang 'pantigan.' Para raw sa beginners. I've been teaching this pantigan system to my Philippine History students, and they are fast learners on this. And Liza here was one of the fastest."

"Yun nga pong nasa libro ni Agoncillo ay halos kapareho ng pantigan na 'tinuturo sa amin ni Ma'am Aguila. At yun nga ang nakita ni Ellen sa libro."

Nagpatuloy siya. "Pero may ipinakita siya sa akin na nakasulat naman sa baybayin, yung talagang ginagamit noon ng mga ancestors natin for thousands of years bago dumating ang Spanish colonizers."

"What's the big difference ba? O, heto na'ng extra rice ko. Share tayo?"

"Konte, sige... ops! Thanks! The big difference really made a big difference. Ang kaibhan kasi, itong baybayin eh walang isinusulat na silent syllables, I mean, hindi na isinusulat ang consonant symbols kung hindi naman sinusundan ng vowel sound. Halimbawa, yung apelyido mong Floresca, kapag nakasulat sa baybayin ay parang 'loreka' at utak na ng bumabasa ang magdadagdag ng missing consonant sounds para pag bigkasin niya ay tama na ulit. Mas magaling at mas mabilis di-hamak ang utak ng mga ninuno natin kesa sa atin ngayon, pag ganoon ang titingnan mo."

Ito ngayon ang problema ni Liza at nagkausap sila ng kanyang guro. Basahin natin ang mga pahina 21-22 ng nobelang Tasyo:

"... May ipinakita kamo ang pinsan mo na nakasulat sa 'alibata'."

"Sa baybayin po, Ma'am"

"Okay, sa baybayin, with than big difference you both just explained. So how did that become a big problem that could bring tears to your eyes, Liza? Anubayannn??!!!"

"Dahil marunong po ako ng pantigan, na tinuro sa 'min ni Ma'am Aguila, naisip kong pasiklaban yung cousin ko. Ipapakita ko sana sa kanya na kaya kong basahin 'yon. Pero di ko pa talaga kayang basahin dahil nasa baybayin pala nakasulat, kaya wala nga ang mga tahimik na pantig. Yung unang word pa lang, ang tingin ko sa pagkakasulat ay 'mula.' Pero pwede rin palang 'mulat,' na tinanggal lamang ang huling consonant dahil di nga iyon nasusundan ng vowel sound. Sa context po, parehong pwede, pero may kaibahan na talaga sa meaning."

Sa pagkakapaliwanag ng mga tauhan, magkakaiba ang baybayin at pantigan, lalo na ang tinukoy na imprecise term, alibata, bagamat pare-parehong sinasabing panulat ng ating mga ninuno. Ang baybayin ang orihinal na katawagan, ang pantigan ang popular na bersyon ng baybayin na pinagaan para sa bagong henerasyon, at ang katawagang alibata na naimbento lamang nitong nakaraang siglo, noong 1914.

Narito naman ang bahagi ng Kabanata 12 na pinamagatang "Hiwaga sa Kasimplehan" ng nobelang Tasyo, mp-74-76, hinggil sa talakayan nina Prof. Annie Aguila, Dr. Margallo at Dr. Regalado, sa harap ng isang forum. Dito'y pinagtatalunan ang isang dokumento mula umano sa isang totoong Pilosopo Tasyo na nakasulat sa baybayin:

Iniabot kay Prof. Annie ang mikropono... "Thank you! First of all, I have to tell you clearly that neither I nor my student in Philippine History, Miss Liza Padilla, is claiming anything about the authorship of this manuscript, wala pa kaming katiyakan tungkol sa pinagmulan ng mensaheng ito. Sa pagbanggit nga lamang sa ilang tauhan at eksena ng nobelang Noli Me Tangere ni Gat Jose Rizal, tila nais palabasin ng sumulat na siya ay si Pilosopong Tasyo..."

Paismid na sumabat si Dr. Margallo: "... na isa namang fictional creation ni Rizal, the author of the Noli...

Si Dr. Regalado naman ang di nakatiis at pumasok. "Hmmm... moderator interrupts to editorialize! Nagsisingit ng sariling opinyon!"

Na di naman pinalampas... "Hindi opinyon! Fact naman 'yon, na kathang isip lang ni Rizal ang nasa Noli!"

"Tila di naniniwala si Dr. Margallo kay Rizal mismo. Sinabi ng ating bayani na totoong lahat ng nasa Noli at mapapatunayan raw niya ito. Anyway, why don't we let Prof. Aguila continue her presentation? Dr. Aguila, please continue..."

Nagpatuloy nga ang guro. Ang napakamahiwaga nga rito ay ang laman mismo ng mensahe, at ang nakuha namang impormasyon na lolo pa sa tuhod ni Miss Padilla ang dating nag-iingat nito. Which implies na matagal na rin itong naisulat, kung sinuman nga ang sumulat. Mahiwaga ang mensahe dahil sa kasimplehan niya. Nakakapagtaka kung bakit ang napakasimpleng sinasabi ng mensahe ay ginugulan pa ng napakalaking effort para mapreserba at mapaabot sa ngayon o sa future pa.

"Napakalaki nga ng hirap ni Prof. Annie sa pag-intindi sa nakasulat," wika ni Dr. Regalado, "dahil sa baybayin ay wala ang tahimik na pantig, at ako, tulad ninyong kasalukuyang mga salinlahi ay pinanawan na ng sapat na talinong ginamit ng ating mga ninuno sa pag-uunawa sa ganito."

"Hindi madaling mapagpipilian ang mga katagang bala, balat, balak, balam, balang, balag at pati bakla kung wala ang ganitong talino ng ating mga ninuno," pasok uli ni Prof. Aguila, "sapagkat sa baybayin, sa kanilang panulat, ay pare-pareho lang ang ispeling, ang pagkakasulat ng lahat ng mga katagang iyon! Alam nyo ba na ang katagang "ang" at ang katagang "at" ay magkapareho lang ang itsura sa baybayin? Pero pinagtiyagaan ko hanggang matapos, pinagpuyatan ko halos gabi-gabi, nakaubos ako ng balde-baldeng kape, dahil sa ang nabubuo ay malinaw na malalim ang kahulugan ng mensaheng ito. Nadama kong napakaimportante ng mensaheng ito, sinupaman ang sumulat!"

Sa ngayon, bihira na ang gumagamit ng baybayin. Kung mayroon man, mangilan-ngilan na lang. Naisipan ko nga noon na gumawa ng palaisipan batay sa baybayin. Sinubukan ko lang, ngunit nagawa ko rin. Ginawa ko muna iyon sa papel, hanggang idisenyo ko gamit ang pagemaker. Ang problema lang, sino ang maglalathala nito gayong wala namang pahayagan o magasin na naglalathala sa baybayin?

Hinggil naman sa katawagang 'alibata', malinaw na natalakay ng aking guro sa pagtula na si Ginoong Michael Coroza sa kanyang kolum na Haraya sa magasing Liwayway, Hulyo 22, 2013, p. 26, ang pinagmulan ng salitang "alibata":

"Sino ba ang may pakana ng 'alibata'? Si Dr. Paul Rodriguez Versoza ng Orion, Bataan, na nag-aral sa Fordham University sa New York at sumailalim din sa pagsasanay sa Cathedral College, University of Missouri, at Unibersidad ng Pilipinas. Siya ang lumikha ng salitang "alibata." Hindi niya kasi maresolba kung bakit iisa ang panawag ng mga Filipino sa alpabeto at sa proseso ng pagbaybay ng mga salita - BAYBAYIN. Ito ang tawag ni Jose Rizal dito at ng kanyang mga kapanahon at maging ng mga naunang historyador na Espanyol na nagsulat tungkol sa kasaysayan ng Filipinas. Kaya nga idyomatiko sa atin ang sabihing "pakibaybay mo nga ang salitang ito" sa halip na "pakialibata mo nga ang salitang ito."

"Hayaan ninyong sipiin ko rito ang mismong sinabi ni Dr. Versoza hinggil sa kanyang pag-imbento ng salitang "alibata." Galing ito sa kanyang aklat na Pangbansang Titik nang Pilipinas (Philippine National Writing) na ipinalathala niya noong 1939. May orihinal na kopya ang librong ito sa aklatan sa Unibersidad ng Santo Tomas at natitiyak kong may sipi rin ito sa Pambansang Aklatan ng Filipinas. Narito ang isang napakahalagang talata niya sa pahina 12 ng nasabing aklat:

"In 1921 when I returned from the Unites States to give public lectures on Tagalog philology, calligraphy, and linguistics I Introduced the word ALIBATA, which found its way to newsprints and often mentioned by many authors in their writings. I coined this word in 1914 in the New York Public Library, Manuscript Research Division, basing it on the three MAGUINDANAO (Moro) arrangements of letters of the alphabet after the Arabic ALIF, BA, TA (Alibata) "F" having been eliminated for euphony sake."

Balikan natin ang nobelang "Tasyo" na kinapapalooban ng maraming pagtalakay hinggil sa panulat ng ating mga ninuno. Maraming impormasyon sa nobelang "Tasyo" na ating malalaman at mauunawaan, at kumatha pa ang nobelistang si Reyes ng sanaysay na pinamagatang "Ang Naitagong Habilin ni Tasyo" na nasa pahina 103-109 na inilagay niya bilang Dagdag 1 pagkatapos ng kanyang nobela. Para kay Reyes, ang Tasyo sa Pilosopong Tasyo ay Tayo. Ibig sabihin, tayo bilang mamamayan, tayo bilang nagkakaisang bayan.

Tinangka rin ni Reyes na buuin sa isip ang haka niyang isinulat na heroglipiko o nasa panulat na baybayin na pinuna ni Ibarra habang kausap niya si Pilosopo Tasyo. Ito ang nilalaman ng "Ang Naitagong Habilin ni Tasyo". Halina't pagnilayan natin ang ilang talata sa sanaysay na ito:

"Sa sarili kong panahon, sa panahon ng pagsusulat ko nito, aking napagtanto na kulang at hindi pa hinog ang mga karanasan ng bayan upang maunawaan ng aking mga kababayan itong mga pangungusap ko, kabilang si Ginoong Ibarra na naparito kanina habang isinusulat ko pa ito. Kaya't hindi ko na binago ang kanyang pag-aakala na heroglipiko ang aking isinusulat, sapagkat ito ay nakatuon hindi sa kasalukuyang mga utak, kundi sa makauunawa rito nang ganap. Sa hinaharap."

"Ang paglitaw ng liham kong ito sa kamalayan ng madla ay magiging hamon nawa sa tunay na mga anak ng Bayan na sikaping tuklasin nang ganap ang mithiin ng aking mga kataga. Kung sadyang hindi makapag-aani ng mapitagang pansin ng balana, aking isinasamo at ipinakikiusap na ito'y pag-ukulan ng malalim na mga pag-uusap at pagkalooban din ng sikap na maigawa ng maraming sipi na maingat na isusulat-kamay upang may ilan man lamang na sipi na makaaabot sa susunod pang mga salinlahi, upang makamit na nila ang kaganapan ng bagong bayang di na kinukubabawan pa ng kalakaran, kaisipan at diwang makabanyaga. Ang lahat ng mag-aambag ng pawis at panahon sa ganitong pagsisikap ay magkakilalanan at magmahalan sana pangunahin sa pamamagitan ng pagsasabuhay ng pagpapakatao at pakikipagkapwa-tao. Magkakilalanan din nawa sa sama-sama nilang pagpapahalaga sa katagang... Tayo."

"Palagian sana nating isipin, bigkasin, at dinggin ang katagang 'tayo' sa tuluy-tuloy na bulong ng ating budhi. Kilalanin natin ito sa diwa ng bayanihan at sa kapangyarihang nalilikha ng pagsasabuhay ng diwang ito. Tayo ang gaganap. Tayo ang makikinabang. Tayo ang giginhawa. Ang ganitong bulong ang pinakaugat ng bawat pagtulong."

"Buo ang aking paniniwala na darating at darating ang araw ng ating paglaya. Sa katunayan, tayo, ang ating kaisahan bilang pinagsama-samang sari-sarili, ang tunay na Hari ng Katagalugan sa dakilang alamat ng Pamitinan. Iisang paa na lamang ang nakagapos pa ng tanikala! Humahakbang ba siya, tayong lahat, papalabas mula sa yungib ng kadiliman, yungib ng kawalang malay sa tunay nating kaisahan, sama-samang sisigaw ng paninindigan sa kalayaan, at sama-samang maglalakbay patungong liwanag ng kaisahan, kalayaan at kaginhawahan."

"Ang bawat makababasa ay hinahamong dumugtong ng sariling ambag sa ganitong pagsisikap. Tanggapin po nawa ninyong lahat ang aking pasasalamat."

Puri ng Babae Bilang Paksa sa Koreanovelang "The Love Story of Kang Chi"

PURI NG BABAE BILANG PAKSA SA KOREANOVELANG "THE LOVE STORY OF KANG CHI"

ni Gregorio V. Bituin Jr.

I

Matindi ang dalawang magkasunod na araw na panonood ko ng pagsisimula ng bagong Koreanovela sa ABS-CBN, Channel 2, ang "The Love Story of Kang Chi". Inabangan ko ang Koreanovelang ito, pagkat may tila Bruce Lee o Jet Li na labanan na ipinakita sa patalastas ng istorya. Ito ang nagtulak sa akin upang panoorin ito. Matindi ang banghay sa simula ng nobela dahil inumpisahan ito sa paksa ng pagtatanggol ng babae sa kanyang puri.

Nagsimula ang kwento nang dalhin ng isang karwahe ang tatlong kabataan sa isang bahay-aliwan. Ipinagbili sila roon ng mga kumupkop sa kanila nang mapaslang ang kanilang ama. Dalawang babae at isang lalaki. Ang bidang babae ang panganay at bunso ang lalaki, habang ang isa pang babae ay tagapanglingkod. Ang magkapatid ay anak ng isang punong ministro na pinagbintangang nagtaksil sa bayan. Pinaslang ang kanilang ama ng kanyang alagad na isa ring opisyal ng pamahalaan. Ang dalagita ay nasa labimpitong taong gulang, ang kanyang bunsong kapatid na lalaki naman ay nasa labinlimang taong gulang, at ang tagapaglingkod na babae, marahil, ay labimpitong taong gulang din.

Nang malaman ng dalagita na ang lugar na iyon ay isang bahay-aliwan, tumanggi siyang pumasok doon, dahil ikinatuwiran niyang ayaw niyang maging Kiseng, o isang babaeng alipin at tagapag-aliw ng mga lalaki.

Dumating ang punong Kiseng at pinagsabihan ang dalagita na ibinenta na siya sa bahay-aliwan. Ngunit iginiit ng babae na hinding-hindi siya papasok doon, dahil alam niya kung ano ang mangyayari sa kanya doon. Siya'y magiging Kiseng din, o sa kontemporaryong wikang Filipino, ay hostes sa kabaret. At hindi lang basta hostes, o simpleng tagaaliw, kundi paka, o yaong kung nais ng kostumer na gamitin ang katawan niya ay magagawa nito.

Dahil sa pagtanggi ng babae, pinahubaran siya ng Punong Kiseng, o Mama-sang sa terminong Japayuki (o marahil mas higit pa rito ang kahulugan), sa mga tauhan nito, at itinali siya sa isang puno, na tinaguriang "puno ng kahihiyan". Itinali siya upang palambutin at paamuin hanggang sa tanggapin niya ang kanyang kapalaran - ang maging isang ganap na Kiseng. Ngunit matatag ang paninindigan ng dalagita. Di na baleng mamatay siya huwag lamang makapasok sa lugar na iyon.

Sa unang araw ay pinagkaguluhan siya ng mga tao at pinagbabato. Hindi siya kilala bilang isang babaeng nabibilang sa maharlikang angkan, dahil na rin sa wala siyang suot na maringal na damit, maliban sa panloob. Tatlong araw ang lumipas, wala siyang kain. Hanggang sa siya'y manghina at mawalan ng malay. 

Sa dako pa roon ay may isang nilalang, isang gumiho, na sa sarili nating wika ay taong lobo. Marahil ay werewolf sa wikang Ingles. Isa itong binata sa anyo ngunit napakalakas, kalahating tao at kalahating lobo. Nais niyang iligtas ang babae, ngunit pinigilan siya ng kanyang kaibigan. Nang balikan niya ang babae ay wala na ito. Nadala na sa loob ng bahay-aliwan.

Panahon iyon ng lipunang alipin sa Korea. Mula sa maharlikang pamilya ang magkapatid.

Kinagabihan, ang taong pumatay sa kanilang ama ay naroon sa bahay-aliwan, nagsasaya at nag-iinom kasama ng ilang Kiseng. Dumating ang Punong Kiseng at nag-usap sila. Hiniling ng lalaki na nais nitong ito ang makauna sa babaeng bihag. Ipinagmayabang pa nitong ipinangako nito sa ama ng dalagita, na isang pambabastos, na siya ang unang sisiping sa dalagita, na dahilan upang magalit ang ama ng dalagita hanggang ito'y patayin ng opisyal. Nais ng opisyal na siya ang wawasak sa basal na puri ng dalagita, ngunit kailangan ng seremonyas. Ayon sa Punong Kiseng, aabot ito ng mga tatlong buwan, ngunit nais na ng opisyal na madaliin ito at gawin itong limang araw. Walang nagawa ang Punong Kiseng kundi ang sumunod. Kundi'y maaari siyang patayin ng lalaki.

Nang magising ang dalagita, nasa loob na siya ng isang silid. Nagpilit siyang tumayo. Nang tanungin niya ang kanyang tagapaglingkod, sinabi nitong nasa loob sila ng bahay-aliwan at inaapoy siya ng lagnat. Agad siyang bumangon. Nais niyang lumabas sa silid na iyon, sa lugar na iyon.

Nakaisip ng paraan ang Punong Kiseng. Kaya nang pumunta ito sa silid ng dalagita, sinabihan nito ang dalagitang dapat siyang sumunod kundi'y masasaktan ang kanyang kapatid. Ngunit nagmatigas pa rin siya. Binuksan ang pinto at nakita niya ang kanyang bunsong kapatid na nakagapos. Matigas pa rin ang kanyang paninindigan. Ayaw niyang maging Kiseng. Kaya inutusan ng Punong Kiseng ang mga tauhan nito na pagpapaluin ang kanyang kapatid na lalaki. Di siya nakatiis na nakikita ang kapatid na pinarurusahan, kaya sinabi niyang susundin na niya ang Punong Kiseng, pawalan lamang ang kanyang kapatid.

Mula noon, naging sunud-sunuran na ang dalagita sa Punong Kiseng. Hanggang sa dumating ang ikalimang araw na siyang usapan ng Punong Kiseng at ng opisyal ng pamahalaan na pumatay sa kanyang ama. 

Nang umagang iyon, napag-usapan ng kanyang kapatid na lalaki at ng isa pang alipin na tutungo ang nasabing opisyal sa gabi. At napag-alaman ng lalaki na ang pumatay sa kanyang ama ang makakasiping ng ate niya sa gabi. Kaya pinakiusapan ng binatilyo ang babaeng tagapaglingkod ng kanyang ate na iligtas ang kapatid. Ginawan ito ng paraan ng babae, at nagpalit sila ng damit ng dalagita. Tumakas ang magkapatid patungong kagubatan.

Nalaman ng Punong Kiseng ang kanilang pagtakas kaya ipinahanap sila. Naghiwalay silang magkapatid upang makatakas man lang ang isa sa kanila at mailigaw ang humahabol. Nais na ng dalagang harapin ang kanyang kamatayan kaysa magpadakip sa mga humahabol. Hawak ang isang manipis na panaksak ay may kung anong sinag na animo'y alitaptap ang dumapo, nakaramdam siya ng pagkahilo, at nawalan ng malay-tao. Nahintakutan ang mga tumutugis sa dalagita. Nagpakita ang gumiho sa mga tumutugis sa dalagita. Inaaninag nila kung ano ang kanilang nasa harapan. Isang nagtatapang-tapangan ang bumunot ng espada upang daluhungin ang gumiho (taong-lobo). Tila hinipan ng malakas na hangin na itinaboy ang mga manunugis at nabitawan nila ang dalang mga sulo. Nagtakipan sila ng tainga dahil sa nakangingilong alulong ng taong-lobo. Nag-alisan palayo ang mga ito. Nakaligtas ang dalagita dahil ipinagtanggol siya ng gumiho at naitaboy nito ang mga manunugis. Ngunit ang babaeng tagapaglingkod na kanyang kapalitan ng damit ang siyang napariwara ang puri sa kamay ng opisyal.

Kinaumagahan, ang kanyang kapatid na lalaki ay nahuli ng tatlong maton, at dinala sa opisyales ng pamahalaan. Binitay ang bunso niyang kapatid sa harap ng maraming tao. Nakita iyon ng babaeng tagapaglingkod, na sa kalaunan ay nagpakamatay din sa silid sa loob ng bahay-aliwan.

II

Unang dalawang araw, at dalawang oras ng nasabing Koreanovela, ngunit trahedya agad ang sumalubong sa manonood.  Di pa kilala ng kababaihan noon ang kanilang karapatan bilang babae, at nangingibabaw pa rin noon ang patriyarkal na lipunan.

Mahalaga noong panahong iyon ang puri ng babae, at ibibigay lamang niya iyon sa kanyang mapapangasawa. Hindi rin nila ipinakikita sa publiko ang anumang panloob na bahagi ng katawan. Kaya nang hubaran na ang dalagita at igapos sa "puno ng kahihiyan", talagang pambabastos na iyon sa kanyang dangal bilang babae. Hindi ito kagaya ng modernong panahon na iilan na lamang marahil ang nagpapahalaga sa pagkabasal o pagkabirhen ng babae. Lalo na yaong mga galing sa lalawigan o mahihirap na pamilya.

Maganda ang banghay ng unang dalawang oras ng nobela, ngunit nagkaroon ito ng isang hindi mapaniniwalaang pangyayari. Kumbaga sa mga akda noong panahon ng Griyego, ginamit ang pamamaraang kung tawagin ay deux ex machina, o iyun bang sa tindi ng pangyayari'y wala nang kawala sa kamatayan ang bida ngunit biglang lilitaw ang isang bathala mula sa itaas at ililigtas ang bida. Ginagamitan ng makina ang mga tauhan sa entablado noon upang magmistulang galing langit ang bathala o lumilipad ang isang aktor sa dula. 

Ang paglitaw ng gumiho (taong-lobo) sa kwento ang deux ex machina. Wala nang kawala ang mga nagsitakas sa tindi ng pwersa ng mga tauhang naghahanap sa magkapatid. Hindi naresolba ang problema ng magkapatid sa pamamagitan ng natural na paraan, o iyong hindi na nangangailangan ng mga supernatural na pwersa upang makaligtas sa tiyak na kamatayan. Kundi mga pangyayaring kayang maisagawa ng mga abot-kamay na solusyon.

Maganda ang paksa, dahil pagpapakita ito ng pagtatanggol ng babae sa madudungisan niyang dangal. Ngunit dahil sa pagpasok ng gumiho ay hindi naresolba sa natural na paraan ang naganap na krisis sa buhay ng magkapatid.

Ang deux ex machina ng gumiho ang nakapagpawala ng interes sa istorya ng pagtatanggol ng babae sa kanyang sariling puri. Bigla nang napunta ang interes ng manonood sa mga supernatural o sa taglay na lakas at kapangyarihan ng gumiho na tutungo sa magaganap na pag-iibigan nila ng bidang dalagita, at mailalayo na ito sa paksa ng pagtatanggol sa puri ng babae.

Nagsisimula pa lamang ang nobela, at dalawang oras pa lamang ang aking napanood. Mahaba pa at ilang linggo pa ang lilipas, marahil ay dalawa o tatlong buwan bago matapos ang "The Love of Kang Chi". Napakagandang istorya sa simula, ngunit sa palagay ko'y nabali ang banghay sa tamang pormula ng pagresolba sa problema. 

Gayunman, iyon talaga marahil ang nais ng sumulat ng kwentong iyon - isang pag-iibigan ng isang taong-lobo (gumiho) at ng isang babaeng anak ng punong ministro. Marahil, hindi na intensyon ng manunulat ang pagresolba sa pagtatanggol sa puri ng babae, kundi kung paano ba nagkita at nag-ibigan ang taong-lobo at ang babae. Ipinaubaya na ng kwentista sa supernatural ang paglutas sa problema, na marahil siyang ikasusuya ng manonood na umaasang maresolba ng bidang babae ang muntik nang pagwasak sa kanyang puri sa pamamagitan ng mismong talino at kakayahang lumaban ng babae.

Matibay ang paninindigan at matatag ang babaeng bida, kaya tiyak na kakayanin niyang ipagtanggol ang kanyang puri sa sinuman, at hindi ito mapariwara. Bagamat ang isa niyang opsyon ay ang pagpapatiwakal upang hindi na siya pakinabangan ng taong pumatay sa kanyang ama. Ang pagtatanggol niya sa kanyang puri ay isang magandang katangian ng isang matalino at matatag na babae.

Panahon iyon ng sinaunang Korea kaya asahang hindi pa ganoon katindi ang pagtingin sa karapatan ng kababaihan bilang kapantay ng lalaki. Kahit sa modernong panahon, nagaganap pa rin ang pandarahas sa kababaihan. Wala pang kalahating siglo ang nakararaan nang maisabatas sa ating bansa ang Republic Act 9262 o yaong tinatawag na Anti-Violence Against Women and Their Children Act of 2004 o Anti-VAWC Law. Ngunit kahit mayroon nito ay patuloy pa ring nagaganap ang karahasan sa kababaihan. Gayunman, dapat na mas maipaunawa pa sa mayorya ng mamamayan ang batas na ito, kundi'y katulad pa rin tayo ng sinaunang Korea na ang pagtingin sa babae ay mababa.

Bagamat iba ang banghay ng nobela sa inaasahan ng manonood, maganda pa ring panoorin at abangan ang "The Love Story of Kang Chi", hindi lamang sa isyu ng pag-iibigan ng dalawa, hindi lang para aliwin tayo, kundi sa iba pang aspeto nito, tulad ng pag-abang sa katauhan ng mga bida. Ano pa ba ang kayang maipakita ng matatag at matapang na bidang babae? Paano kung mawala na at mapatay ang kanyang tagapagtanggol na taong-lobo? Sino na ang magtatanggol sa kanya? Ano pang temang may kaugnayan sa panahon natin ngayon ang maaari pang mapag-usapan? Dahil tema ng puri ang unang bungad ng istoryang ito, maprotektahan kaya niya ito o madudungisan ito? Sino at paano ito madudungisan? Paano muling tatayo at magpapakatatag ang babaeng dinungisan ang puri? 

Di ko pa kabisado ang ilang detalye, lalo na ang pangalan ng mga bida at kontrabida. Gayunpaman, abangan ang istoryang ito tuwing ikalima ng hapon sa ABS-CBN Channel 2 mula Lunes hanggang Biyernes.